Saranda

Nga origjinat helene te provinca e Shqipërisë moderne

Emri i lashtë i Sarandës, Onchesmos, shfaqet tashmë në burimet greke si port i lidhur me Korkyrën, sot Korfuzi, dhe si ndalesë e trafikut mes Jonit dhe brendësisë së Epirit. Në epokën romake, porti, i riemërtuar Anchiasmos, u rrit në rëndësi përgjatë rrugëve që lidhnin Italinë me Greqinë, ndërsa në brendësi Foiniku fqinj u bë për një periudhë të shkurtër kryeqytet i Lidhjes së Epirotëve, aq i fuqishëm sa të trajtonte si i barabartë me Romën. Me rënien e perandorisë së Perëndimit rajoni kaloi nën Bizantin, i cili la një prani të fortë të krishterë; ndoqën shekuj kontestimesh mes Normanëve, Anzhuinëve, Venecianëve dhe së fundi Otomanëve, të cilët e sunduan zonën për pothuajse katër shekuj duke i lënë gjurmë ende të lexueshme në toponime dhe arkitekturë. Emri Sarandë, nga greqishtja Saranta (Dyzet), lidhet sipas traditës popullore me manastirin bizantin të Dyzet Shenjtorëve që ndodhej mbi lartësitë sipër qytetit.

Butrinti, qyteti që koha e ka shtresuar

Vetëm disa kilometra në jug të Sarandës, i zhytur në vegjetacionin e një parku kombëtar me pamje nga liqeni i Butrintit dhe kanali i Vivarit, shtrihet siti arkeologjik i Butrintit, i regjistruar në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. I themeluar sipas mitit nga refugjatë trojanë, ishte vendbanim grek, municipium romak veteranësh i dëshiruar nga Augusti, seli ipeshkvnore paleokristiane dhe së fundi kala veneciane. Duke ecur mes gurëve të tij hasen njëra pas tjetrës muret ciklopike arkaike, një teatër helenistik ende në përdorim për shfaqje, mbetjet e termave dhe të një bazilike paleokristiane me mozaikë dyshemeje të mrekullueshëm, një pagëzimore rrethore mes më të mëdhave të Mesdheut vonoantik dhe së fundi kalaja veneciane që mbyll, si një vulë, dymijë vjet shtresimesh. Është ndoshta dëshmia arkeologjike më e rëndësishme e gjithë Shqipërisë.

Syri i Kaltër, burimi i magjepsur i brendësisë

Rreth tridhjetë kilometra nga Saranda, në zemër të një pylli ahësh dhe rrafshtash përgjatë rrjedhës së lumit Bistricë, hapet Syri i Kaltër: një burim karstik që derdh ujë të ftohtë nga një kavitet i thellë, duke krijuar një pus natyror me ngjyrë blu kobalt që kalon në të kaltërosh drejt buzëve më pak të thella. Fenomeni, i shkaktuar nga refraktimi i veçantë i dritës mbi ujin tejet të pastër dhe nga thellësia e kanalit nëntokësor kurrë të eksploruar plotësisht, e ka bërë vendin një ndër destinacionet natyrore më të fotografuara të jugut të Shqipërisë. Rreth burimit janë zhvilluar shtigje të hijezuara, zona piknik dhe restorante të vogla familjare, ideale për një ndalesë të freskët në ditët më të nxehta të verës.

Kalaja e Porto Palermos dhe bregdeti drejt veriut

Duke u ngjitur në bregdet drejt veriut, matanë vendbanimit të Himarës tashmë në skajet e provincës, gjiri i Porto Palermos ruan një kala me plan yjor të ngritur në shekullin XIX nga Ali Pasha i Tepelenës, zotëri gjysmë-i pavarur i Epirit, në mbrojtje të një prej porteve natyrore më të mbrojtura të gjithë bregdetit jonik shqiptar. Fortesa, e lidhur me tokën nëpërmjet një gjuhe rëre, pasqyrohet në një ujë blu të thellë të kornizuar nga premtore shkëmbore, dhe është sot destinacion ekskursionesh me varkë dhe kajak nga Saranda, shpesh të kombinuara me vizitën e plazheve të afërta me zall të arritshme vetëm nga deti apo përmes shtigjeve panoramike.

Peizazhi: bregdet jonik dhe brendësi kodrinore

Provinca e Sarandës alternon një bregdet të thyer, me gjire zalli të bardhë, premtore gëlqerore dhe gjire të vegjël të arritshme vetëm nga deti, me një brendësi kodrinore të kultivuar me ullinj, agrume dhe vreshta që ngjitet gradualisht drejt kodrave të para të maleve të Epirit shqiptar. Lumi Bistricë, që ushqen Syrin e Kaltër, zbret nga këto lartësi duke përshkuar gryka të pyllëzuara përpara se të derdhet në rrafshinën bregdetare, ndërsa më në jug kufiri me Greqinë ndjek luginën e Pavllës, duke e hapur provincën edhe ndaj një turizmi kufitar. Është një peizazh ku e gjelbra e makjes mesdhetare, gri e shkëmbit karstik dhe blu e detit alternohen brenda pak kilometrash, duke ofruar skenarë befasisht të ndryshëm nga njëri-tjetri.

Kur të shkosh dhe si ta jetosh provincën

Sezoni plazhor në Sarandë shkon tregues nga maji deri në tetor, me kulmin e vizitave dhe temperaturave mes korrikut dhe gushtit, kur deti është më i ngrohtë por plazhet, sidomos ato të Ksamilit, mund të mbipopullohen shpejt. Maji, qershori dhe shtatori mbeten muajt e këshilluar për ata që kërkojnë një ekuilibër mes klime të këndshme, çmimeve më të përballueshme dhe ritmeve më pak intensive, ideale gjithashtu për të kombinuar detin me ekskursione drejt Butrintit, Syrit të Kaltër dhe shtigjeve bregdetare. Në dimër qyteti zbrazet pothuajse plotësisht nga vizitorët dhe rimerr karakterin e tij të një qyteze provinciale, me një klimë megjithatë të butë krahasuar me pjesën tjetër të Shqipërisë falë mbrojtjes së kodrave prapa saj.

• Të shëtitësh në perëndim mes rrënojave të Butrintit, mes teatrit romak dhe bazilikës paleokristiane
• Të ngjitesh te kalaja e Lëkurësit për panoramën mbi gjirin e Sarandës dhe mbi Korfuz
• Të bësh banjë në ujin kobalt të Syrit të Kaltër, burimi karstik i lumit Bistricë
• Të arrish me varkë apo duke notuar te ishujtat e Ksamilit dhe plazhet e tij kristale
• Të vizitosh mozaikët e sinagogës paleokristiane në qendër të Sarandës
• Të eksplorosh me kajak gjirin dhe kalanë e shekullit XIX të Porto Palermos
• Të shijosh peshk në skarë dhe agrume vendase përgjatë bulevardit qytetar
• Të marrësh tragetin për një udhëtim një-ditor në Korfuz, i dukshëm në horizont